Hoe kun je burgerschap meten?
Burgerschap meten betekent dat je als school inzicht krijgt in de kennis, houding en vaardigheden van leerlingen op het gebied van burgerschap. Denk bijvoorbeeld aan wat leerlingen weten over democratie, hoe zij omgaan met verschillende meningen en in hoeverre zij kunnen samenwerken met anderen.
Je kunt burgerschap op verschillende manieren meten. Bijvoorbeeld met een vragenlijst, kennistoets, observaties of een portfolio. Welke methode het beste past, hangt af van de leerdoelen van jouw school en de leerlingen die je wilt bereiken.
Het belangrijkste is dat je niet alleen informatie verzamelt, maar de resultaten ook gebruikt om je burgerschapsonderwijs te verbeteren. Zo ontdek je waar leerlingen al sterk in zijn en welke onderwerpen nog extra aandacht verdienen.
Monitoring van burgerschapsonderwijs
Veel scholen zijn bij het vormgeven van burgerschapsonderwijs zoekende als het gaat om monitoring. Om te weten of je als school effectief burgerschapsonderwijs uitvoert, moet je regelmatig evalueren en monitoren. Door de ontwikkeling van leerlingen in kaart te brengen, kun je jouw burgerschapsonderwijs bijsturen en afstemmen op de behoeften van leerlingen.
Monitoring van burgerschapscompetenties is volgens de wettelijke eisen van belang om:
- het onderwijs af te stemmen op de competenties;
- het onderwijs te verbeteren; en
- verantwoording af te leggen.
Als school kun je zelf bepalen hoe je burgerschapsonderwijs meet. Er is niet één manier of methode waarvan de onderwijsinspectie zegt: zo moet het. Je kunt burgerschap monitoren door middel van een nulmeting of een kennistoets, maar ook op andere manieren, zoals een portfolio of een rubric.
Wat is het verschil tussen burgerschap meten en monitoren?
Hoewel de begrippen meten en monitoren vaak door elkaar worden gebruikt, is er een belangrijk verschil.
Bij burgerschap meten breng je op een bepaald moment in kaart wat leerlingen weten, kunnen en hoe zij over bepaalde onderwerpen denken. Denk aan een nulmeting aan het begin van het schooljaar.
Bij burgerschap monitoren volg je de ontwikkeling over een langere periode. Je vergelijkt bijvoorbeeld de resultaten van verschillende meetmomenten om te zien of leerlingen zich ontwikkelen en of het onderwijs aansluit bij hun behoeften.
Een eenmalige meting geeft je dus een momentopname. Door regelmatig te meten en de uitkomsten te vergelijken, krijg je beter inzicht in de ontwikkeling van jouw leerlingen. Dat helpt om het burgerschapsonderwijs steeds verder te verbeteren.
Is burgerschap meten verplicht volgens de Onderwijsinspectie?
Ja, de wettelijke burgerschapsopdracht vraagt van scholen dat zij inzicht krijgen in de burgerschapscompetenties van hun leerlingen. Daarbij gaat het om kennis, houding en vaardigheden op het gebied van basiswaarden en sociale en maatschappelijke competenties.
De Onderwijsinspectie schrijft niet voor welk meetinstrument scholen moeten gebruiken. Je mag als school dus zelf kiezen hoe je de ontwikkeling van leerlingen in kaart brengt.
Wel is het belangrijk dat de resultaten betrouwbaar en bruikbaar zijn. Je moet ermee kunnen beoordelen in hoeverre leerlingen de gekozen leerdoelen behalen en welke aanpassingen eventueel nodig zijn in het onderwijs.
De inspectie heeft bij de monitoring van burgerschapscompetenties lange tijd vooral een stimulerende rol gehad. Het is daarom belangrijk om onderscheid te maken tussen de wettelijke verplichting om te monitoren en de manier waarop de inspectie daarop toezicht houdt.
Burgerschap meten is een vaste cyclus
Als school formuleer je leerdoelen voor burgerschap. Daarna geef je het onderwijsaanbod vorm (de activiteiten die je inzet om de leerdoelen te behalen). Vervolgens stel je de resultaten vast. Op basis van de uitkomsten kun je jouw burgerschapsonderwijs verder finetunen en nog beter afstemmen op je leerlingen.
Burgerschap meten in 5 stappen
Wil je als school beginnen met het meten van burgerschap? Met deze vijf stappen maak je de ontwikkeling van leerlingen inzichtelijk en kun je de resultaten gebruiken om je onderwijs te verbeteren.
Stap 1. Bepaal je leerdoelen
Wat wil je dat leerlingen weten en kunnen op het gebied van burgerschap? Formuleer concrete leerdoelen die aansluiten bij de wettelijke eisen en bij jullie leerlingpopulatie.
Stap 2. Kies een passend meetinstrument
Bepaal hoe je de leerdoelen gaat meten. Dat kan bijvoorbeeld met een vragenlijst, kennistoets, portfolio of observatie. Kijk daarbij welke methode geschikt is voor de leeftijd en het niveau van jullie leerlingen.
Stap 3. Voer een nulmeting uit
Breng in kaart wat leerlingen al weten, kunnen en hoe zij tegenover bepaalde onderwerpen staan. Zo krijg je een startpunt waarmee je latere resultaten kunt vergelijken.
Stap 4. Analyseer de resultaten
Bekijk welke leerdoelen al goed worden beheerst en waar nog ontwikkelpunten liggen. Zijn er onderwerpen waar veel leerlingen moeite mee hebben? Of zie je verschillen tussen leerjaren of groepen?
Stap 5. Evalueer en stuur bij
Gebruik de resultaten om het burgerschapsonderwijs verder te ontwikkelen. Misschien is er meer aandacht nodig voor bepaalde onderwerpen of zijn andere werkvormen beter geschikt. Door op meerdere momenten te meten, kun je volgen hoe leerlingen zich ontwikkelen.
Op deze manier wordt burgerschap meten geen losse activiteit, maar een vast onderdeel van de kwaliteitscyclus binnen de school.
Welke meetinstrumenten kun je gebruiken voor burgerschap?
Er zijn verschillende manieren om burgerschapscompetenties bij leerlingen te meten. Welk meetinstrument het meest geschikt is, hangt af van wat je wilt onderzoeken en welke leerlingen je voor je hebt.
Vragenlijst of nulmeting
Met een vragenlijst kun je inzicht krijgen in de kennis, houding en ervaringen van leerlingen. Dit is een toegankelijke manier om grotere groepen leerlingen te onderzoeken en resultaten tussen verschillende meetmomenten te vergelijken.
Kennistoets
Een kennistoets is geschikt om vast te stellen wat leerlingen weten over onderwerpen zoals democratie, grondrechten en de rechtsstaat. Hiermee meet je vooral de kenniscomponent van burgerschap.
Portfolio
In een portfolio verzamelen leerlingen opdrachten, reflecties en andere voorbeelden van hun ontwikkeling. Hiermee kun je zichtbaar maken hoe leerlingen bepaalde vaardigheden toepassen en hoe zij over maatschappelijke onderwerpen nadenken.
Rubrics
Met een rubric kun je vooraf beschrijven welke vaardigheden je wilt beoordelen en wat verschillende beheersingsniveaus betekenen. Denk bijvoorbeeld aan het luisteren naar andere meningen of het onderbouwen van een standpunt.
Observaties en gesprekken
Ook tijdens lessen en activiteiten kun je informatie verzamelen over de ontwikkeling van leerlingen. Bijvoorbeeld door te observeren hoe leerlingen samenwerken, discussiëren of omgaan met verschillen.
Het is niet altijd nodig om één instrument te kiezen. Door verschillende meetmethoden te combineren, krijg je vaak een completer beeld van de burgerschapscompetenties van leerlingen.
Burgerschap meten passend bij jouw leerlingpopulatie
Wat het lastig maakt bij burgerschap, is dat burgerschapsonderwijs op elke school anders wordt vormgegeven en andere speerpunten heeft. Natuurlijk moet elke school voldoen aan minimumeisen voor burgerschap, maar burgerschap moet vooral ook afgestemd zijn op de leerlingen. Dat maakt een standaard meetinstrument in sommige gevallen minder passend.
Om scholen hierbij te helpen, hebben wij een nulmeting ontwikkeld voor burgerschap, die aansluit bij de wet en de kerndoelen, maar ook eigen te maken is. Dat betekent dat we vragen kunnen toevoegen aan de nulmeting die aansluiten bij jullie leerdoelen en jullie leerlingen.
Een voorbeeld: Hieronder zie je twee verschillende leerlingpopulaties. Voorbeeld 1 is van een school in Voorburg. Voorbeeld 2 is van een school in Rotterdam-Zuid.
.png)
Uit de leerlingpopulaties van deze scholen komen verschillende leerdoelen voor burgerschap voort. Beide scholen kunnen dan samen met ons vragen toevoegen die aansluiten bij hun leerdoelen.
School uit Voorburg
De school uit Voorburg heeft als thema: Ontmoeting met de ander. Een leerdoel daarbij is: Leerlingen ontwikkelen een open en respectvolle houding tegenover mensen met andere achtergronden, meningen en leefwerelden, en kunnen zich actief in de ander verplaatsen.
Voor de school uit Voorburg kunnen we dan vragen toevoegen over de houding ten opzichte van andere mensen of over het bewustzijn dat niet iedereen dezelfde kansen heeft als zij.
School uit Rotterdam-Zuid
De school uit Rotterdam-Zuid heeft als thema: Vertrouwen in jezelf, de ander en de samenleving. Een leerdoel daarbij is: Leerlingen ontwikkelen vertrouwen in hun eigen kunnen, in anderen om hen heen en in hun plek binnen de samenleving, en ervaren dat zij invloed kunnen hebben.
Bij de school uit Rotterdam-Zuid kunnen we dan vragen toevoegen over bijvoorbeeld hun houding ten opzichte van hun eigen mogelijkheden of het vertrouwen in maatschappelijke instituties.
Wat kun je precies meten bij burgerschap?
Burgerschap bestaat uit verschillende onderdelen. Daarom is het belangrijk om vooraf te bepalen welke competenties je wilt meten. Je kunt daarbij onderscheid maken tussen kennis, vaardigheden en houding.
Kennis: wat weten leerlingen over de democratische rechtsstaat, grondrechten en maatschappelijke onderwerpen? Een voorbeeldvraag is: wat betekent vrijheid van meningsuiting?
Vaardigheden: kunnen leerlingen hun mening onderbouwen, samenwerken en omgaan met verschillende standpunten? Dit kun je bijvoorbeeld onderzoeken met opdrachten, observaties of praktijksituaties.
Houding: hoe denken leerlingen over onderwerpen als gelijkwaardigheid, diversiteit en maatschappelijke betrokkenheid? Met passende vragen kun je inzicht krijgen in hun opvattingen en hoe zij zichzelf beoordelen.
Het is belangrijk dat een meetinstrument aansluit bij wat je daadwerkelijk wilt onderzoeken. Een kennistoets laat bijvoorbeeld zien wat een leerling weet over democratie, maar vertelt niet automatisch hoe die leerling in de praktijk met andere meningen omgaat.
Door meerdere onderdelen in kaart te brengen, ontstaat een breder beeld van de ontwikkeling van burgerschapscompetenties.
Hoe vertaal je de resultaten naar beter burgerschapsonderwijs?
Een nulmeting is vooral waardevol wanneer je de uitkomsten gebruikt om het onderwijs te verbeteren.
Stel dat uit de meting blijkt dat veel leerlingen weten wat vrijheid van meningsuiting betekent, maar moeite hebben om in een discussie naar andere standpunten te luisteren. Dan kan de school ervoor kiezen om meer aandacht te besteden aan gespreksvaardigheden en het omgaan met meningsverschillen.
Of misschien blijkt dat leerlingen weinig vertrouwen hebben in hun eigen mogelijkheden om invloed uit te oefenen op hun omgeving. Dan kunnen activiteiten rondom leerlingenparticipatie, inspraak en maatschappelijke betrokkenheid een goede aanvulling zijn op het onderwijs.
Door de resultaten naast de leerdoelen en het bestaande onderwijsaanbod te leggen, wordt duidelijk waar verbeteringen mogelijk zijn. Bij een volgende meting kun je onderzoeken of er veranderingen zichtbaar zijn.
Houd daarbij rekening met andere factoren die de ontwikkeling van leerlingen kunnen beïnvloeden. Een verandering in meetresultaten betekent niet automatisch dat deze volledig door het burgerschapsonderwijs is veroorzaakt.
Ben jij geïnteresseerd in een nulmeting op maat?
Zijn jullie bezig met de monitoring van burgerschap of wil je een nulmeting op maat aanvragen? Vul het contactformulier in en we nemen contact met je op.
Met onze nulmeting krijg je inzicht in de kennis, houding, vaardigheden en ervaringen van leerlingen. De meting is beschikbaar voor het primair onderwijs, voortgezet onderwijs en praktijkonderwijs en kan worden afgestemd op de leerdoelen van jouw school.
Wil je niet alleen weten waar je leerlingen nu staan, maar ook hun ontwikkeling blijven volgen? Dan kun je de nulmeting op meerdere momenten afnemen. Zo gebruik je de resultaten als basis voor het verder ontwikkelen van jullie burgerschapsonderwijs.
Veelgestelde vragen
Hoe vaak moet je burgerschap meten?
Er is geen vaste wettelijke frequentie die voor iedere school geldt. Wel is het belangrijk dat je de ontwikkeling van leerlingen voldoende volgt om het onderwijs te kunnen evalueren en verbeteren. Een nulmeting aan het begin van het schooljaar en een vervolgmeting aan het einde van het schooljaar kunnen bijvoorbeeld een goed uitgangspunt zijn. Ook kun je jaarlijks meten om ontwikkelingen over meerdere schooljaren te volgen.
Kun je burgerschap meten zonder toets?
Ja, burgerschap hoeft niet uitsluitend met een toets te worden gemeten. Je kunt bijvoorbeeld werken met vragenlijsten, observaties, portfolio's of rubrics. Het belangrijkste is dat de gekozen methode aansluit bij de leerdoelen en bruikbare informatie oplevert over de ontwikkeling van leerlingen.
Wat is een nulmeting burgerschap?
Een nulmeting burgerschap brengt in kaart wat leerlingen op een bepaald moment weten, kunnen en hoe zij tegenover bepaalde onderwerpen staan. De resultaten vormen een startpunt voor het ontwikkelen of verbeteren van het burgerschapsonderwijs. Door later opnieuw te meten, kun je de resultaten vergelijken en ontwikkelingen volgen.
Moet je voor burgerschap individuele leerlingen beoordelen?
Het is belangrijk om inzicht te krijgen in de burgerschapscompetenties van leerlingen, maar dat betekent niet dat iedere leerling een cijfer moet krijgen voor burgerschap. Scholen kunnen zelf bepalen welke manier van meten passend is. Daarbij moet de verzamelde informatie voldoende inzicht geven in de ontwikkeling ten opzichte van de gekozen leerdoelen.
Kun je burgerschap meten in het primair en voortgezet onderwijs?
Ja, burgerschap kan zowel in het primair als in het voortgezet onderwijs worden gemeten. De aanpak moet wel aansluiten bij de leeftijd, het ontwikkelingsniveau en de kenmerken van de leerlingen. Een vragenlijst voor basisschoolleerlingen zal daarom anders zijn opgebouwd dan een vragenlijst voor leerlingen in het voortgezet onderwijs.



