20/1/2026
David Baarspul
12 minuten

Herstelopdracht burgerschap

Je hoort het steeds vaker in onderwijsland: een herstelopdracht voor burgerschap. Dit betekent niet dat die scholen niets doen aan burgerschap of dat hun invulling slecht is, maar er moeten nog wel een aantal verbeterslagen gemaakt worden om te voldoen aan de wettelijke opdracht voor burgerschap. In dit artikel leggen we uit waar je als school aan moet voldoen en waar de onderwijsinspectie naar kijkt voor burgerschap.

Wat is een herstelopdracht burgerschap?

Een herstelopdracht burgerschap betekent dat de Onderwijsinspectie heeft vastgesteld dat een school op één of meerdere onderdelen niet voldoet aan de wettelijke eisen voor burgerschapsonderwijs. De school krijgt vervolgens de opdracht om deze tekortkomingen binnen een bepaalde termijn te herstellen.

Dat betekent niet automatisch dat het burgerschapsonderwijs op de school onvoldoende aandacht krijgt. Vaak organiseren scholen al verschillende activiteiten, lessen en projecten rondom burgerschap. Wat nog ontbreekt, is bijvoorbeeld een duidelijke samenhang tussen deze activiteiten, concrete leerdoelen of een zichtbare aansluiting op de leerlingenpopulatie.

Met een herstelopdracht krijgt de school de gelegenheid om het burgerschapsonderwijs verder te ontwikkelen en aan te tonen dat het voldoet aan de wettelijke eisen.

Meer aandacht voor burgerschap in het onderwijs

Sinds 2023 vindt de onderwijsinspectie het wenselijk om de basisvaardigheden Nederlandse taal, rekenen-wiskunde en burgerschap meer aandacht te geven in het toezicht. Hiervoor hebben ze in 2023 een nieuwe standaard aan het kader toegevoegd: de standaard Basisvaardigheden OP0. De eisen binnen OP0 zijn echter niet nieuw. Zo is de tekst voor burgerschap identiek aan wat voorheen in de standaard Aanbod (OP1) stond. OP0 is toch in het leven geroepen om de aandacht meer expliciet op basisvaardigheden te leggen. Vanaf 1 augustus 2025 houdt de inspectie toezicht op OP0, wat betekent dat het oordeel wordt meegewogen in het eindoordeel op schoolniveau. Het is daarmee niet meer vrijblijvend.

Hoeveel scholen krijgen een herstelopdracht voor burgerschap?

Een herstelopdracht voor burgerschap komt regelmatig voor. Uit De Staat van het Onderwijs 2026 blijkt dat tijdens de steekproefonderzoeken in de schooljaren 2023-2024 en 2024-2025 een aanzienlijk deel van de onderzochte scholen een herstelopdracht voor burgerschap kreeg:

  • 53% van de onderzochte basisscholen
  • 49% van de onderzochte scholen voor (voortgezet) speciaal onderwijs
  • 65% van de onderzochte afdelingen in het voortgezet onderwijs

De meest voorkomende tekortkomingen hebben te maken met het ontbreken van concrete leerdoelen, onvoldoende samenhang in het onderwijsaanbod en een beperkte aansluiting op de leerlingenpopulatie.

Deze cijfers laten zien dat veel scholen nog zoeken naar een goede manier om burgerschap structureel vorm te geven.

Bron: Inspectie van het Onderwijs, De Staat van het Onderwijs 2026.

Waar kijkt de onderwijsinspectie naar?

Scholen hebben de wettelijke opdracht om met hun onderwijs actief burgerschap en sociale cohesie te bevorderen. De onderwijsinspectie kijkt hierbij naar de volgende punten. Allereerst stelt de onderwijsinspectie vast of het onderwijs gericht is op de bevordering van burgerschap:

  • Doelgericht burgerschapsonderwijs
  • Samenhangend burgerschapsonderwijs
  • Herkenbaar burgerschapsonderwijs

Daarnaast kijkt de onderwijsinspectie of aandacht wordt gegeven aan de wettelijke eisen van burgerschap

  • Bevordering van basiswaarden
  • Bevordering van sociale en maatschappelijke competenties.

Tenslotte let de inspectie erop of het schoolklimaat de basiswaarden weerspiegelt.

Hiermee wordt bedoeld:

  • Leven leraren de basiswaarden voor
  • Kunnen leerlingen oefenen met het in praktijk brengen van basiswaarden
  • Voelen leerlingen en leraren zich veilig en geaccepteerd?

Wat zijn veelvoorkomende redenen voor een herstelopdracht burgerschap?

Een school kan om verschillende redenen een herstelopdracht krijgen. Veelvoorkomende tekortkomingen zijn:

  • Ontbrekende leerdoelen: de school organiseert burgerschapsactiviteiten, maar heeft onvoldoende vastgelegd wat leerlingen moeten leren.
  • Onvoldoende samenhang: burgerschap komt bij verschillende vakken en activiteiten terug, maar er is geen duidelijke verbinding tussen de leerjaren.
  • Onvoldoende afstemming op de leerlingenpopulatie: het onderwijsaanbod sluit niet aantoonbaar aan bij de kenmerken en behoeften van de leerlingen.
  • Burgerschap is onvoldoende herkenbaar: de school heeft plannen en doelen opgesteld, maar deze zijn niet duidelijk zichtbaar in de dagelijkse onderwijspraktijk.
  • Onvoldoende aandacht voor de wettelijke inhoud: bepaalde basiswaarden of sociale en maatschappelijke competenties krijgen niet voldoende aandacht.

Een herstelopdracht hoeft dus niet te betekenen dat een school helemaal opnieuw moet beginnen. Het gaat erom dat duidelijk wordt welke onderdelen al goed zijn ingericht en waar nog verbeteringen nodig zijn.

Doelgericht, samenhangend en herkenbaar

De woorden doelgericht, samenhangend en herkenbaar komen veel terug bij burgerschap, maar wat wordt hiermee bedoeld?

Doelgericht betekent dat de school met concrete leerdoelen werkt. Dat geldt voor de doelen die je zelf als school kiest, maar ook voor de wettelijke eisen (hiervoor kun je de wetgeving en de kerndoelen voor burgerschap erbij pakken). Binnen de leerdoelen moet het ook duidelijk zijn voor welke groep de leerdoelen zijn (bijv. onderbouw en bovenbouw). De leerdoelen gaan zowel over kennis, houding en vaardigheden.

Een kennisleerdoel kan starten met: De leerlingen kennen…
Een vaardigheidsleerdoel kan starten met: De leerlingen kunnen…
Een houdingsleerdoel kan starten met: De leerlingen zijn bereid om…

Samenhangend betekent dat de invulling van het onderwijs van de school (hierbij moet je denken aan de keuze van leerstof en de aanpak) op het bereiken van deze leerdoelen is afgestemd binnen en tussen vakken en leerjaren. Kort gezegd betekent het dat je met een doorlopende leerlijn werkt. Binnen de doorlopende leerlijn weet jaar 2 wat ze in jaar 1 doen en weten de docenten van Engels wat ze bij geschiedenis doen aan burgerschap en omgekeerd.

‍Herkenbaar betekent dat burgerschap duidelijk en expliciet aanwezig is in het curriculum. Dit houdt in dat de leerdoelen, inhoud en leeractiviteiten die met burgerschap te maken hebben, herkenbaar zijn in het onderwijs van de school. Het onderwijsaanbod zoals de school dat zegt te willen geven, moet dus zichtbaar zijn in de praktijk.

Voorbeeld: hoe maak je burgerschapsonderwijs aantoonbaar?

Stel dat een school ieder jaar een projectweek organiseert rondom democratie. Leerlingen krijgen gastlessen, gaan met elkaar in debat en leren over verkiezingen. Dat zijn waardevolle activiteiten, maar hoe weet je of ze bijdragen aan de leerdoelen van de school?

Om het onderwijs doelgericht en herkenbaar te maken, kan de school bijvoorbeeld vastleggen:

  • Leerdoel: leerlingen kunnen uitleggen hoe democratische besluitvorming werkt.
  • Leeractiviteit: leerlingen organiseren een verkiezing voor de leerlingenraad.
  • Doorlopende leerlijn: in latere leerjaren verdiepen leerlingen zich verder in democratische besluitvorming en maatschappelijke vraagstukken.
  • Zichtbaarheid: docenten kunnen laten zien wanneer en hoe leerlingen aan deze doelen werken.

Zo wordt duidelijk hoe de activiteiten bijdragen aan de ontwikkeling van burgerschapscompetenties. Dit helpt niet alleen bij een eventuele herstelopdracht, maar geeft docenten ook meer houvast bij de uitvoering van het onderwijs.

Zijn er goede en foute invullingen van burgerschapsonderwijs?

Het korte antwoord hierop is: Nee. Er is niet een juiste vorm of interpretatie van burgerschapsonderwijs. Een praktijkschool geeft op een hele andere manier invulling aan burgerschapsonderwijs dan een gymnasium. Dat is logisch. Beide scholen kijken immers naar hun leerlingpopulatie en zullen tot een andere invulling komen.

De Onderwijsinspectie schrijft dan ook niet één vaste lesmethode of aanpak voor. Scholen hebben ruimte om hun burgerschapsonderwijs zelf vorm te geven, zolang zij voldoen aan de wettelijke eisen. Dat betekent bijvoorbeeld dat een school zelf kan bepalen welke thema's en werkvormen het beste aansluiten bij de leerlingen. Wel moet duidelijk zijn welke doelen de school nastreeft, hoe het onderwijs daarop aansluit en hoe die aanpak in de praktijk wordt uitgevoerd.

Hoe kun je starten?

Bij het nadenken over jullie burgerschapsonderwijs of het behandelen van een herstelopdracht, is het beste startpunt om goed in kaart te brengen wie jullie leerlingpopulatie is. Wat zijn hun uitdagingen, waar maken ze zich zorgen om en wat kennen en kunnen ze al? Een nulmeting kan hierbij helpen. Daarnaast is het (her)formuleren van een visie een belangrijke stap. Naast dat dit een vereiste is vanuit de onderwijsinspectie, is het ook een moment van reflectie voor het team: op welke manier geven wij eigenlijk concreet en herkenbaar vorm aan ons burgerschapsonderwijs? Pas als je dat duidelijk hebt, kun je verder met de verdere invulling.

Onderdeel van die invulling is het opstellen van een leerlijn. Er zijn veel praktijkvoorbeelden van goede leerlijnen voor burgerschap. Een voorbeeld waar vaak aan gerefereerd wordt is de website www.leerlijnburgerschap.nl. Dit is een leerlijn die ontwikkeld is door SLRO (Stichting voor Leermiddelenontwikkeling Reformatorisch Onderwijs). Ons advies: bekijk deze leerlijn eens. Wat je zult zien is dat de leerlijn mooi is opgebouwd en specifiek past bij SLRO. Waarschijnlijk zie je een aantal punten in de leerlijn waarvan je denkt: hé, dat zou ook goed bij ons op school passen en tegelijkertijd zie je een aantal punten waarvan je denkt: dat past totaal niet bij onze school en/of onze leerlingpopulatie.

Herstelopdracht burgerschap oplossen: stappenplan voor scholen

Heb je als school een herstelopdracht voor burgerschap ontvangen? Dan is het belangrijk om eerst helder te krijgen welke onderdelen van het burgerschapsonderwijs moeten worden verbeterd. Met het volgende stappenplan kun je gericht aan de slag.

Stap 1. Bekijk de herstelopdracht van de Onderwijsinspectie

Lees het inspectierapport zorgvuldig door. Welke tekortkomingen zijn vastgesteld en aan welke wettelijke eisen voldoet de school nog niet? Kijk ook naar de termijn die de inspectie heeft gegeven om de verbeteringen door te voeren.

Stap 2. Breng het huidige burgerschapsonderwijs in kaart

Inventariseer wat jullie als school al doen aan burgerschap. Denk aan lessen, projecten, mentoruren en activiteiten binnen en buiten de klas. Bekijk vervolgens welke leerdoelen hiermee worden behandeld en waar nog onderdelen ontbreken.

Stap 3. Controleer de visie en leerdoelen

Sluit de visie op burgerschap aan bij de leerlingenpopulatie? Zijn er concrete leerdoelen opgesteld voor de verschillende leerjaren? En is duidelijk hoe die doelen bijdragen aan de wettelijke burgerschapsopdracht?

Stap 4. Werk aan een samenhangende leerlijn

Zorg ervoor dat burgerschap niet alleen bestaat uit losse activiteiten, maar een herkenbare plaats krijgt in het onderwijsprogramma. Leg vast welke onderwerpen en competenties in welke leerjaren aan bod komen en hoe deze op elkaar aansluiten.

Stap 5. Breng de verbeteringen in de praktijk

Bespreek met het team hoe de leerdoelen terugkomen in lessen en activiteiten. Maak afspraken over verantwoordelijkheden en zorg dat docenten weten welke bijdrage zij leveren aan het burgerschapsonderwijs.

Stap 6. Maak zichtbaar wat er is verbeterd

Leg vast welke verbeteringen zijn doorgevoerd en hoe deze in de onderwijspraktijk terugkomen. Denk aan een aangepaste leerlijn, lesplannen, voorbeelden van leeractiviteiten en afspraken binnen het team.

Zo kun je als school laten zien hoe jullie aan de herstelopdracht hebben gewerkt en hoe burgerschap een structurele plek krijgt in het onderwijs.

Hoe toon je aan dat je aan de herstelopdracht hebt voldaan?

Bij het uitvoeren van een herstelopdracht is het niet voldoende om alleen nieuwe plannen op papier te zetten. De school moet ook kunnen laten zien dat de vastgestelde tekortkomingen zijn hersteld.

Welke informatie daarvoor nodig is, hangt af van de herstelopdracht. Denk bijvoorbeeld aan:

  • Een actuele visie op burgerschap die aansluit bij de leerlingenpopulatie.
  • Concrete leerdoelen voor kennis, houding en vaardigheden.
  • Een doorlopende leerlijn waarin de samenhang tussen leerjaren zichtbaar is.
  • Lesplannen en activiteiten waaruit blijkt hoe de doelen worden uitgevoerd.
  • Afspraken over wie verantwoordelijk is voor de uitvoering en evaluatie.

Het is belangrijk om de documentatie niet als doel op zich te zien. Uiteindelijk gaat het erom dat het burgerschapsonderwijs daadwerkelijk aansluit bij de wettelijke eisen en dat dit zichtbaar is in de praktijk.

Hoe kunnen wij bij Act helpen?

Het kan best een uitdaging zijn om burgerschapsonderwijs goed neer te zetten. Om je daarbij te helpen, hebben we een nulmeting ontwikkeld die in kaart brengt waar jullie leerlingen staan. Ook hebben we Act VIZIER ontwikkeld. Dit is een spel dat, onder begeleiding van een spelleider, door een team gespeeld kan worden om de visie op burgerschap boven tafel te krijgen. Ook als je hulp nodig hebt om invulling te geven aan de visie, kunnen we jullie helpen om een doorlopende leerlijn op te stellen of wat kleiner te starten door middel van een projectdag.

Heeft jullie school een herstelopdracht voor burgerschap gekregen? Dan kunnen we samen kijken welke onderdelen van het burgerschapsonderwijs aandacht nodig hebben. Met een nulmeting, ondersteuning bij het formuleren van een visie of het ontwikkelen van een doorlopende leerlijn helpen we jullie om gericht verbeteringen door te voeren. Daarbij kijken we niet alleen naar wat er op papier moet staan, maar vooral naar wat past bij jullie leerlingen en onderwijspraktijk.

Meer info?

Wil je aan de slag met burgerschap en ben je benieuwd naar de mogelijkheden. Klik hieronder op 'Vul hier je gegevens in' en we nemen vrijblijvend contact met je op om te kijken naar jullie vraagstuk.

Veelgestelde vragen

Hoe lang krijgt een school om een herstelopdracht burgerschap uit te voeren?

De hersteltermijn wordt door de Onderwijsinspectie vastgesteld en is afhankelijk van de tekortkomingen die zijn geconstateerd. In het inspectierapport staat binnen welke termijn de school de verbeteringen moet doorvoeren. Er geldt dus niet voor iedere school automatisch dezelfde hersteltermijn.

Wat gebeurt er als een school niet aan de herstelopdracht voldoet?

Als een school de tekortkomingen niet binnen de gestelde termijn herstelt, kan de Onderwijsinspectie verdere maatregelen nemen. Afhankelijk van de situatie kan dit uiteindelijk leiden tot een financiële sanctie. Het is daarom belangrijk om tijdig te beginnen en duidelijke afspraken te maken over de verbeteringen.

Moet een school een aparte methode voor burgerschap gebruiken?

Nee, scholen zijn niet verplicht om een specifieke lesmethode voor burgerschap te gebruiken. De school mag zelf bepalen hoe het burgerschapsonderwijs wordt ingericht, zolang het onderwijs voldoet aan de wettelijke eisen en de gekozen aanpak doelgericht, samenhangend en herkenbaar is.

Krijgt een school automatisch een onvoldoende bij een herstelopdracht voor burgerschap?

Nee, een herstelopdracht voor burgerschap betekent niet automatisch dat de school als geheel het oordeel Onvoldoende krijgt. Sinds 1 augustus 2025 beoordeelt de inspectie de standaard Basisvaardigheden (OP0). Wanneer alleen burgerschap binnen deze standaard onvoldoende is, kan de inspectie een herstelopdracht geven zonder de gehele standaard OP0 als Onvoldoende te beoordelen. Andere tekortkomingen kunnen uiteraard wel gevolgen hebben voor het eindoordeel van de school.

Meer lezen?