Welke werkvormen kun je gebruiken voor burgerschap in het voortgezet onderwijs?
Burgerschapsonderwijs wordt voor leerlingen vaak duidelijker wanneer ze zelf aan de slag gaan met maatschappelijke onderwerpen. In plaats van alleen te luisteren naar uitleg over democratie, diversiteit of grondrechten, krijgen leerlingen de ruimte om hierover na te denken, met elkaar in gesprek te gaan en zelf keuzes te maken.
Daarvoor kun je verschillende werkvormen gebruiken. Denk aan:
- Stellingen en dilemma's: leerlingen leren hun mening onderbouwen en luisteren naar andere standpunten.
- Rollenspellen: leerlingen ontdekken hoe verschillende belangen en perspectieven een rol spelen binnen de samenleving.
- Samenwerkingsopdrachten: leerlingen oefenen met overleggen, compromissen sluiten en gezamenlijk beslissingen nemen.
- Creatieve opdrachten: leerlingen maken bijvoorbeeld een protestposter, campagne of presentatie over een maatschappelijk onderwerp.
- Klassikale experimenten: leerlingen onderzoeken hoe groepsvorming, vooroordelen en ongelijke kansen kunnen ontstaan.
Welke werkvorm je kiest, hangt af van de leerdoelen en het niveau van jouw klas.
Hieronder vind je vier concrete voorbeelden die je kunt gebruiken om leerlingen actief aan de slag te laten gaan met burgerschap.
Werkvorm stereotypen
In de les ‘Stereotypen’ krijgen leerlingen meer inzicht in hun eigen vooroordelen. Ze leren dat ieder mens vooroordelen heeft en dat het belangrijk is je hiervan bewust te zijn. Vooroordelen worden pas een probleem wanneer mensen er naar gaan handelen. Om leerlingen bewust te maken van hun eigen stereotypen startten we de les met een prikkelende werkvorm.
Uitleg werkvorm: Leerlingen zien steeds twee verschillende personen afgebeeld. Daarbij staat een vraag, gericht op de handeling die de leerling zou kiezen. Er wordt vooraf benoemd dat je de keuze snel moet maken op basis van je gevoel. Een voorbeeld: Stel... je wordt binnenkort geopereerd. Welke arts zou je kiezen? De leerlingen zien een afbeelding van een opgemaakte jonge vrouw en een man met bril en blouse. Na iedere vraag bespreek je waarom leerlingen voor een bepaalde persoon hebben gekozen. Laat leerlingen onderzoeken welke aannames zij maken op basis van uiterlijk en welke informatie zij eigenlijk missen. Benadruk dat een eerste indruk niet automatisch iets zegt over iemands deskundigheid of geschiktheid. Bespreek ook hoe stereotypen en vooroordelen kunnen leiden tot ongelijke behandeling.

Wat leren leerlingen van de werkvorm over stereotypen?
Met deze werkvorm ontdekken leerlingen hoe snel mensen een oordeel vormen op basis van uiterlijk en welke invloed stereotypen kunnen hebben op hun verwachtingen.
Het doel is niet om leerlingen te laten bepalen welke persoon daadwerkelijk de beste arts of de meest geschikte kandidaat is. Het gaat erom dat ze onderzoeken waarom ze automatisch bepaalde eigenschappen aan iemand koppelen.
Bespreek na afloop bijvoorbeeld de volgende vragen:
- Waarom koos je voor deze persoon?
- Welke informatie had je eigenlijk over de twee personen?
- Heb je je keuze gemaakt op basis van feiten of aannames?
- Welke invloed kunnen stereotypen hebben op de manier waarop mensen worden behandeld?
- Wat kun je doen om te voorkomen dat vooroordelen leiden tot ongelijke behandeling?
Zo leren leerlingen onderscheid maken tussen een eerste indruk en een oordeel dat gebaseerd is op betrouwbare informatie.
De werkvorm biedt daarnaast een aanknopingspunt om te bespreken hoe stereotypen kunnen bijdragen aan discriminatie en waarom gelijkwaardigheid belangrijk is binnen een democratische samenleving.
Lesidee over politieke voorkeur
In de les ‘Politieke thema’s’ leren leerlingen dat politici verschillende standpunten hebben over bepaalde politieke thema’s. Er worden een aantal voorbeelden gegeven van politieke thema’s, zoals onderwijs, zorg, klimaat en veiligheid. In de les wordt uitgelegd dat iedereen een andere politieke voorkeur heeft en wat jouw politieke voorkeur beïnvloedt.
Uitleg werkvorm: leerlingen krijgen dit werkblad waarop zes politieke thema’s terugkomen. Binnen ieder thema staan verschillende standpunten waar een bedrag aan is verbonden. De leerlingen moeten aangeven welke standpunten zij het belangrijkst vinden. Ze krijgen een bepaald budget en ieder standpunt dat zij uitkiezen kost hen geld. Hoe verdelen de leerlingen het budget als ze het zelf voor het zeggen hebben? Deze werkvorm is ook te integreren in de vakken economie of wiskunde.

Hoe helpt deze werkvorm leerlingen om democratische keuzes te begrijpen?
Tijdens deze opdracht ontdekken leerlingen dat het maken van politieke keuzes vaak betekent dat je prioriteiten moet stellen.
Wanneer je een beperkt budget hebt, kun je niet alle plannen tegelijk uitvoeren. Leerlingen moeten daarom nadenken over welke onderwerpen zij het belangrijkst vinden en welke gevolgen hun keuzes hebben.
Laat leerlingen na afloop bijvoorbeeld bespreken:
- Aan welke onderwerpen hebben jullie het meeste geld besteed?
- Welke plannen konden jullie niet uitvoeren?
- Waarom hebben jullie bepaalde onderwerpen belangrijker gevonden?
- Waren alle groepsleden het eens over de verdeling?
- Hoe hebben jullie eventuele meningsverschillen opgelost?
Je kunt de opdracht uitbreiden door leerlingen in groepjes te laten werken. Ieder groepje krijgt hetzelfde budget, maar moet gezamenlijk bepalen hoe het geld wordt verdeeld.
Daarna vergelijken de groepjes hun keuzes.
Zo leren leerlingen dat politieke besluitvorming draait om verschillende belangen, beschikbare middelen en het maken van gezamenlijke afspraken.
Lesidee over protesteren
Protesten komen vaak voor en leerlingen zien deze bij hen in de omgeving of op televisie. In de les over protesteren kan je leerlingen uitleggen wat protesteren is en welke rechten je in Nederland hebt om te protesteren. Docenten moderne vreemde talen kunnen ook een link leggen naar hoe dit in bijvoorbeeld Engeland of Frankrijk speelt. Leg de leerlingen uit dat mensen die protesteren graag veel aandacht trekken om zo de publieke agenda te beïnvloeden.
Uitleg werkvorm: Ga met de leerlingen aan de slag om zelf een vorm van protest te maken. Hierbij denken ze eerst na over het onderwerp van hun protest: wat zouden zij liever anders zien? Ook hier kan je de opdracht integreren bij bestaande schoolvakken:
- Nederlands: schrijf een pakkende toespraak voor jouw protest. Leerlingen zien als voorbeeld een fragment uit de bekende toespraak ‘I have a dream’.
- Beeldende vorming: maak een pakkende leus voor jouw protest waarmee je écht de aandacht trekt. Geef de leerlingen tips over hoe ze dit kunnen doen en werk het protestbord uit op papier.
- Muziek & Engels: schrijf een protestnummer (dat kan ook in het Engels) over een bepaald onderwerp. Laat de leerlingen een couplet en refrein uitwerken.
Wat leren leerlingen over het demonstratierecht?
Protesteren is een manier waarop mensen aandacht kunnen vragen voor maatschappelijke onderwerpen en invloed proberen uit te oefenen op politieke besluitvorming.
In Nederland is het recht om te demonstreren vastgelegd in artikel 9 van de Grondwet.
Tijdens deze werkvorm leren leerlingen niet alleen hoe mensen hun mening kenbaar kunnen maken, maar ook waarom het demonstratierecht belangrijk is binnen een democratische samenleving.
Laat leerlingen na het maken van hun protestposter, toespraak of lied bijvoorbeeld nadenken over:
- Waarom willen jullie aandacht vragen voor dit onderwerp?
- Wie willen jullie met het protest bereiken?
- Welke verandering hopen jullie te bereiken?
- Hoe zorg je ervoor dat het protest vreedzaam verloopt?
- Wat is het verschil tussen demonstreren en het bedreigen of intimideren van anderen?
Bespreek ook dat demonstreren een grondrecht is, maar dat er wettelijke regels en beperkingen kunnen gelden, bijvoorbeeld ter bescherming van de gezondheid, in het belang van het verkeer of ter bestrijding of voorkoming van wanordelijkheden.
Zo ontdekken leerlingen dat demonstreren niet alleen draait om je mening laten horen, maar ook om rechten en verantwoordelijkheden binnen de democratische rechtsstaat.
Werkvorm de-rode-sokken-revolutie
Binnen de maatschappij zijn er groepen die zich minderwaardig of buitengesloten voelen. Het is soms lastig je hierin in te leven, als je dit zelf niet kent. In dit lesidee leg je eerst uit wat minderheidsgroepen binnen de samenleving zijn. Leg uit dat deze groep vaak het gevoel heeft last te hebben van ongelijke behandeling en discriminatie. Vervolgens ga je met de klas een experiment aan om ongelijkheid zichtbaar te maken.
Uitleg werkvorm: kondig aan dat in deze les de leerlingen met een rood kledingstuk voor worden getrokken. Maak het verschil gelijk duidelijk door leerlingen zonder rood kledingstuk te laten staan, zij mogen niet meer zitten. Vervolgens geef je beide groepen dezelfde opdracht. Er gelden alleen speciale regels voor de leerlingen met een rood kledingstuk. Zij mogen met elkaar overleggen, een schrift gebruiken en vragen stellen aan de docent. De andere leerlingen mogen dit niet. In onze les krijgen de leerlingen een verhaaltjessom die zo snel mogelijk moet worden opgelost. Geef de leerlingen een paar minuten de tijd. Bespreek daarna met elkaar: wie was het meest succesvol in de opdracht? Hoe was dit voor iedereen?

Hoe bespreek je ongelijkheid en discriminatie na deze werkvorm?
Het doel van deze werkvorm is om leerlingen te laten nadenken over ongelijke kansen en de invloed die regels kunnen hebben op de mogelijkheden van mensen.
Bij de nabespreking is het belangrijk om duidelijk te maken dat niet iedereen met dezelfde uitgangspositie of mogelijkheden begint.
Je kunt bijvoorbeeld de volgende vragen stellen:
- Welke groep had de meeste mogelijkheden om de opdracht goed uit te voeren?
- Welke regels zorgden voor verschillen tussen de groepen?
- Was het eerlijk dat de groepen verschillende mogelijkheden hadden?
- Wat zou er gebeuren als zulke verschillen niet één les, maar jarenlang bestaan?
- Welke voorbeelden van ongelijke kansen kennen jullie uit de samenleving?
Leg vervolgens de verbinding met de basiswaarde gelijkwaardigheid en het recht op gelijke behandeling.
Bespreek dat iedereen gelijke rechten heeft, maar dat mensen in de praktijk toch met verschillende kansen en omstandigheden te maken kunnen krijgen.
Zo ontdekken leerlingen hoe regels en maatschappelijke omstandigheden invloed kunnen hebben op de mogelijkheden van mensen.
Hoe kies je een passende werkvorm voor jouw burgerschapsles?
Niet iedere werkvorm past bij ieder leerdoel. Daarom is het belangrijk om vooraf na te denken over wat leerlingen tijdens de les moeten leren.
Wil je leerlingen laten oefenen met argumenteren? Dan kan een debat of een opdracht met stellingen geschikt zijn.
Wil je aandacht besteden aan democratische besluitvorming? Dan kun je leerlingen gezamenlijk keuzes laten maken over een beperkt budget of een maatschappelijk vraagstuk.
En wanneer je wilt werken aan het herkennen van stereotypen, kan een opdracht waarin leerlingen hun eerste indrukken onderzoeken waardevol zijn.
Stel jezelf bij het voorbereiden van de les de volgende vragen:
- Wat is het leerdoel? Welke kennis of vaardigheden moeten leerlingen ontwikkelen?
- Welke voorkennis hebben leerlingen? Wat weten ze al over het onderwerp?
- Welke werkvorm past bij de klas? Is een klassikaal gesprek geschikt of werkt een kleine groepsopdracht beter?
- Hoe zorg je voor een veilige sfeer? Welke afspraken zijn nodig om respectvol met elkaar om te gaan?
- Hoe bespreek je de resultaten? Welke vragen stel je om leerlingen te laten reflecteren?
Vooral de nabespreking is belangrijk. Door na afloop samen terug te kijken op de keuzes en ervaringen van leerlingen, maak je duidelijk wat de opdracht met burgerschap te maken heeft.
Zo wordt een werkvorm meer dan een leuke activiteit en draagt deze gericht bij aan de leerdoelen van de les.
Hoe passen deze werkvormen binnen een doorlopende leerlijn burgerschap?
Een losse werkvorm kan leerlingen helpen om een bepaald onderwerp beter te begrijpen. Maar voor doelgericht burgerschapsonderwijs is het belangrijk dat lessen en activiteiten op elkaar aansluiten.
Daarom is het verstandig om de werkvormen te koppelen aan concrete leerdoelen en deze te verdelen over de verschillende leerjaren.
Neem bijvoorbeeld het thema democratie.
In leerjaar 1 kun je leerlingen laten kennismaken met verschillende meningen en het maken van gezamenlijke afspraken. In leerjaar 2 kunnen leerlingen oefenen met politieke besluitvorming en het afwegen van belangen. In een volgend leerjaar kunnen zij zich verdiepen in democratische rechten en maatschappelijke betrokkenheid.
Zo worden onderwerpen steeds verder uitgebreid en verdiept.
Een doorlopende leerlijn burgerschap helpt om deze opbouw zichtbaar te maken.
Ook biedt dit docenten meer overzicht. Ze weten welke onderwerpen al zijn behandeld en hoe hun lessen bijdragen aan de bredere doelen van de school.
Door werkvormen vanuit leerdoelen te kiezen, zorg je ervoor dat burgerschapsonderwijs doelgericht, samenhangend en herkenbaar wordt.
Meer werkvormen en lesideeën voor burgerschap in het vo?
De bovenstaande werkvormen zijn voorbeelden van hoe je leerlingen actief kunt laten kennismaken met maatschappelijke onderwerpen.
Wil je burgerschap niet alleen tijdens losse lessen behandelen, maar een vaste plek geven binnen het onderwijsprogramma?
Bij Act Burgerschap helpen we scholen om burgerschap doelgericht en samenhangend vorm te geven. Met onze lesmethode voor het voortgezet onderwijs kunnen docenten aan de slag met interactieve lessen over onder andere democratie, diversiteit, grondrechten en maatschappelijke betrokkenheid.
Het lesmateriaal is ontwikkeld voor vmbo en havo/vwo en kan ook worden ingezet binnen bestaande schoolvakken.
Daarnaast ondersteunen we scholen bij het ontwikkelen van een doorlopende leerlijn en het organiseren van burgerschapsonderwijs binnen het curriculum.
Benieuwd hoe dit er op jouw school uit kan zien? Bekijk meer over burgerschap voor het voortgezet onderwijs of vraag vrijblijvend een proefperiode aan.
.png)


